Credit Manager Magazine 9/2023

MAKROEKONOMIA Mirosław Ciesielski Wieloletni menedżer sektora bankowego zajmujący się marketingiem i wsparciem sprzedaży (m.in. GE Capital i GE Money Bank; Bank BPH). Doktor nauk ekonomicznych, wykładowca akademicki – Wyższa Szkoła Bankowa w Gdańsku, Uniwersytet Gdański. Ekspert Związku Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce. Publicysta ekonomiczny ( forsal.pl; interia.pl .; fintek.pl) . W Obserwatorze Finansowym analizuje zmiany na rynku startupów, fintechów i procesy zielonej transformacji. Krajem, który w istotny sposób może być tego przykładem jest Japonia, starzejąca się od kilkudziesięciu lat. Przy czym tempo tego procesu przyśpieszyło w ostatnich trzech dekadach, a średnioroczny wzrost PKB Państwa Kwitnącej Wiśni od początku stulecia do 2022 r. wyniósł, zgodnie z danymi Banku Światowego, zaledwie 0,7 proc., gdy średnia dla wszystkich krajów OECD była przynajmniej trzy razy wyższa. Negatywny wpływ starzenia się społeczeństwa na wzrost gospodarczy przebiega kilkoma kanałami. Po pierwsze, starzenie się prowadzi do zmniejszania się liczby ludności czynnej zawodowo, co obniża wzrost nakładów pracy. Kraje, w których występuje proces deficytu demograficznego, pozbawione są tzw. dywidendy demograficznej, która była m.in . źródłem swoistego cudu gospodarczego w krajach Azji wschodniej w latach 1965–1990, popartego odpowiednią polityką gospodarczą. Po drugie, starzenie się populacji, skutkujące obniżeniem stopy oszczędności może prowadzić do mniejszej akumulacji kapitału, a tym samym do spowolnienia wzrostu. Innymi słowy chodzi o to, że osoby starsze wyzbywają się majątku zgromadzonego przez całe swoje życie, więc wzrost ich udziału w społeczeństwach obniża stopę oszczędności. Ostatnie badania Eurostatu opublikowane w 2023 r. pokazują jednak, że prawidłowość ta nie dotyczy wszystkich krajów UE, a badania Narodowego Biura Badań Ekonomicznych (NBER) USA wskazują, że tylko około połowa starszych emerytów w Europie dekumuluje (redukuje) swój majątek, co oznacza, że stopa akumulacji pozostaje dodatnia. To może jednak mieć charakter tymczasowy i będzie trwać, dopóki tempo starzenia się populacji nie osiągnie odpowiednio wysokiego poziomu. Kolejnym czynnikiem towarzyszącym starzeniu się populacji jest obniżanie się wydajności pracy, która jest najwyższa dla kohort pracowników w wieku 40–49 lat. Spadek liczby tych zatrudnionych prowadzi do obniżania się tempa wzrostu PKB. Starzenie się może mieć również negatywny wpływ na tempo wzrostu całkowitej produktywności czynników produkcji (TFP), bo pracownicy w podeszłym wieku są mniej innowacyjni i skłonni do twórczej destrukcji, co prowadzi do słabszego postępu technologicznego, a to przekłada się na możliwości konkurencyjne gospodarki. Pewne zjawiska mogą jednak mitygować te trendy. Wydłużaniu się średniej życia w pełnym zdrowiu towarzyszą lepsze zdolności intelektualne i poznawcze, a to może się przełożyć na wolniejszy spadek produktywności starszych pracowników. Poza tym firmy mogą wspierać wydajność, na przykład dostarczając tym pracownikom sprzęt dostosowany do ich wieku i możliwości, a także tworzyć zróżnicowane wiekowo zespoły. Na poziomie makroekonomicznym negatywne skutki zmniejszania się liczby ludności czynnej zawodowo można złagodzić za pomocą kształtowania zachowań społecznych, które będą polegały na gromadzeniu oszczędności na będzie zmniejszała popyt na wiele kategorii dóbr i usług, choć popyt na niektóre może wzrosnąć. Z drugiej zaś strony wraz z przejściem pokolenia wyżu demograficznego na emeryturę, możliwym scenariuszem może być silniejsza presja wzrostowa na inflację płac wynikająca z ograniczonej podaży siły roboczej i wyższych premii płacowych dla zmniejszającej się liczby zatrudnionych. Spodziewane trendy demograficzne mogą mieć też wpływ na strukturę aktywów finansowych w gospodarce, gdyż osoby starsze charakteryzuje wysoka awersja do ryzyka, na co zwraca uwagę analiza Europejskiego Banku Centralnego. Zmniejszający się popyt na kredyty przyniesie też niekorzystne skutki dla banków, tym bardziej, że znacznie mniej liczne roczniki młodego pokolenia nie wykreują wysokiego poziomu finansowania budownictwa mieszkaniowego, a to będzie z kolei wpływało na inne sektory gospodarki. dłuższe życie, aktywizacji osób w wieku przedemerytalnym i wczesno emerytalnym, aktywizacji zawodowej kobiet, a także zwiększonej imigracji z innych krajów. Wyższą produktywność czynników produkcji można też osiągnąć przez automatyzację, którą obecnie umożliwiają zastosowania sztucznej inteligencji. Wiele jednak zależeć będzie od sentymentu społecznego i prowadzonej polityki. Niektóre kraje doświadczające szybkiego starzenia się populacji, próbują zmniejszyć koszty tego procesu. Japoński rząd pobudził rozwój przemysłu MedTech i branży opieki, również zdalnej nad osobami starszymi, wykorzystując historyczną przewagę Kraju Kwitnącej Wiśni w produkcji przemysłowej, projektowaniu i obsłudze klienta. Z kolei w Singapurze od kilku lat dostępne są bony edukacyjne w ramach programu SkillsFuture, umożliwiające przekwalifikowanie się także dla pracowników w starszym wieku. Oddzielną, istotną kwestią jest wyzwanie stojące przed finansami publicznymi, gdyż starzenie się społeczeństw spowoduje konieczność znacznego wzrostu wydatków na emerytury i opiekę zdrowotną. To może rodzić dylemat, czy ograniczać wydatki lub podnosić podatki oraz wdrażać reformy strukturalne w celu zwiększenia aktywności zawodowej oraz wzrostu gospodarczego, a i to nie zawsze pozwoli uniknąć wzrostu długu publicznego. W większości krajów ponad połowa podatków jest generowana z danin pośrednich. Rosnąca jednak liczba emerytów i wyraźnie niższa ich siła nabywcza zmniejszy ten strumień dochodów budżetowych, a to może prowadzić do konieczności podniesienia podatków bezpośrednich również od świadczeń emerytalnych. Starzenie się populacji może wpływać też na poziom inflacji, choć wśród ekonomistów nie ma zgody, co do kierunku oddziaływania tego zjawiska. Z jednej strony niższa siła nabywcza emeryckich gospodarstw domowych WRZESIEŃ / SEPTEMBER 2023 www.creditmanagermagazine.pl 45