PICM

Panel logowania Language PICM
Language:  

po co samorządom rating


 

 Robert Dyrcz, fundator PICM


Po co samorządom ocena kredytowa?

25 stycznia 2016

[artykuł ukazał się w piśmie samorządu terytorialnego "Wspólnota", www.wspolnota.org.plnr 3/1191 z 30 stycznia 2016, tutaj można pobrać oryginał]

 

Po obniżeniu Polsce oceny ratingowej przez Standard & Poor's, dyskusja na temat ratingu trwa w najlepsze. Agencje ratingowe oceniają kraje, firmy, instrumenty finansowe, ale także różne instytucje publiczne i same samorządy. Po co samorządom rating? Czy spore koszty związane z uzyskaniem oceny ratingowej mają w ogóle sens? Jakie są korzyści a jakie wady uzyskanej oceny ratingowej?

 

Sens oceny ratingowej jednostek samorządu terytorialnego

Zdolność kredytowa to zdolność do spłaty zaciągniętego kredytu wraz z odsetkami w terminach określonych w umowie. Natomiast, wiarygodność kredytowa to zdolność dłużnika do spłaty długu wraz z odsetkami, ale także jego wola, aby tak uczynić, oraz występowanie korzystnych warunków w otoczeniu dłużnika, niezależnych od jego woli, które tej spłaty nie zakłócą. W wielkim uproszczeniu, ocena wiarygodności kredytowej jest opinią niezależnego specjalisty (organizacji) na temat ryzyka (szansy), że dłużnik spłaci zaciągnięty kredyt zgodnie ze z góry ustalonymi warunkami, w całości i na czas. Jest to opinia oparta na ocenie kredytobiorcy, która jest prawdopodobieństwem dokonania spłaty, lub odwrotnie, ryzyka niewypłacalności.

Niewątpliwie, nie wszystkie samorządy, podobnie jak inne podmioty rynku długu, mają taką samą wiarygodność kredytową. Pożyczkodawcy oraz inwestorzy potrzebują przejrzystej metody oceny poziomu ryzyka udzielonego kredytu. Rolę tą spełnia wyskalowana ocena wiarygodności kredytowej, zwana ratingiem kredytowym, stosowana przez wyspecjalizowane podmioty jej oceny, czyli tzw. agencje ratingowe. Ratingi kredytowe są szeroko używane w sektorze finansowym oraz bankowym jako autonomiczny punkt widzenia odnoszący się do wiarygodności kredytowej ocenianej instytucji emitującej dług. Ratingi są również ważnym instrumentem monitorującym oraz narzędziem dla inwestorów instytucjonalnych szukających narzędzia ważenia różnych klas ryzyka aktywów w ich portfelach inwestycyjnych. Specyfika ocen ratingowych jest związana z szerokim zakresem ich wykorzystania oraz możliwościami, jakie wynikają z nich dla inwestorów.

Podczas gdy różne agencje ratingowe używają nieco innej symboliki, podstawowe założenie jest podobne i stosowane symbole literowe odzwierciedlają prawdopodobieństwo bankructwa ocenianej instytucji. Jak przyjmuje się w literaturze przedmiotu, rating to ocena wiarygodności kredytowej podmiotu zaciągającego dług (emitenta) lub emisji wyrażona za pomocą kombinacji następujących symboli:

Jest to także system oceny i klasyfikacji ryzyka inwestycyjnego, a w szczególności ryzyka kredytowego, a także możliwości obsługi zaciągniętych zobowiązań. Rating kredytowy to innymi słowy także specyficzny znak jakości , forma rangowania, czyli zakwalifikowania dłużnika (bądź też samego długu) na skali według wartości ich rang - od najlepszego do najgorszego (lub odwrotnie). To także miara zdolności i gotowości do obsługi zobowiązań finansowych, standing finansowy, certyfikat jakości finansowej, miara rentowności, syntetyczny wskaźnik określający stopień zaufania do państwa, podmiotu gospodarczego lub jednostki samorządu terytorialnego, profesjonalna prognoza kondycji finansowej. Ratingiem można określić także prawdopodobieństwo terminowej obsługi krótko- i długoterminowego zadłużenia lub niewypłacalności podmiotu, który podlega ocenie. Istota ratingu kredytowego polega, jak już wcześniej wspomniałem, na możliwości wykorzystania go jako narzędzia optymalizacji alokacji kapitału oraz porównywania ryzyka finansowego i hierarchizowania podmiotów (bądź emisji obligacji danego podmiotu) z punktu widzenia ryzyka niewypłacalności. Mechanizm wpływu nadawanych ocen ratingowych sprowadza się do sytuacji, w której podwyższeniu oceny towarzyszy spadek kosztów pozyskania i obsługi kapitału, a w przypadku obniżenia – wzrost koszów. Zauważalny jest wzrost rentowności obligacji, których rating został obniżony.

Stosowana skala ratingu kredytowego opisuje ryzyko od najmniejszego do największego, najbardziej ryzykownego. Im ryzyko mniejsze tym mniejsze potencjalne oprocentowanie płacone przez dłużnika za wyemitowane obligacje bądź też zaciągnięty kredyt bankowy. Rozpiętość ratingu kredytowego może mieć różną skalę, ale ratingi mają zawsze punt równowagi (punkt przełomowy, ang. break-even), powyżej którego są klasyfikowane jako inwestycyjne, natomiast poniżej którego jako spekulacyjne. W języku potocznym te najniższe są często nazywane jako tzw. śmieciowe. Istotną funkcjonalnością ratingów kredytowych jest fakt, iż pomagają one pożyczkodawcom w zarzadzaniu swoim portfelem inwestycyjnym bez głębokiej wiedzy na temat pożyczkobiorców. Jest to możliwe ze względu na fakt, iż agencje ratingowe prowadzą zwykle stały monitoring przyznanych ocen ratingowych danego emitenta długu, co oznacza ciągłe zbieranie informacji rynkowych na ich temat. Czyni to zarządzanie portfelem inwestycyjnym znacznie łatwiejszym oraz poważnie tańszym.

Każda agencja ratingowa ma wypracowaną własną skalę ratingową. Skalę używaną przez trzy największe agencje ratingowe prezentuje tabela poniżej.

 

 

Wiele krajów posiada własne regionalne agencje ratingowe, które oceniają przedsiębiorstwa oraz jednostki samorządu terytorialnego we własnym kraju używając własnej skali ratingowej. Często firmy te są częścią globalnych agencji ratingowych oraz korzystają z know-how swoich spółek matek.

Dodatkowo, agencje ratingowe, oprócz oficjalnych ratingów, oferują inne tańsze usługi, pomagające zarządzającym samorządowcom ocenić postęp, lub jego brak, w kondycji ekonomiczno-finansowej danej gminy, miasta czy województwa. Należą do nich tzw. ocena orientacyjna (ang. indicative rating), zakres oceny ratingowej (ang. rating range) czy ocena kredytowa (ang. credit evaluation, credit assessment).

Omawiając wyżej przytoczoną skalę ratingową, warto podkreślić, iż ocena AAA (najwyższa) nie oznacza zerowego ryzyka inwestycyjnego. Ryzyko istnieje zawsze, a ocena AAA oznacza jedynie minimalne ryzyko niewypłacalności, ale nie jego brak.

Wyróżniamy następujące rodzaje ratingów:

Rating w walucie obcej stanowi opinię na temat możliwości pozyskania funduszy na rynku międzynarodowym. Wartym uwagi jest fakt, iż poziom oceny jest związany z tzw. pułapem ratingu suwerennego, czyli poziomu ratingu dla całego kraju. Opinia ta uwzględnia takie czynniki, jak ryzyko kursowe, a także ryzyko zakupu walut zagranicznych w warunkach ewentualnego ich niedoboru spowodowanego niepewnością gospodarczą. Z kolei ratingi dla zadłużenia w walucie krajowej stanowią ocenę danej jednostki na tle pozostałych jednostek w kraju (tak więc nie są ograniczone limitem suwerennym). Ten rodzaj oceny uwzględnia wszelkie ekonomiczne i kredytowe czynniki ryzyka, z wyłączeniem ryzyka wymiany walut. Oceny krótkoterminowe dotyczą wszelkich zobowiązań o terminie zapadalności nieprzekraczającym jednego roku, natomiast długoterminowe – niepodporządkowanych zobowiązań o terminie do wykupu przekraczającym 12 miesięcy. Ratingi publikowane (ang. public ratings), w przeciwieństwie do prywatnych, są powszechnie dostępne dla podmiotów trzecich. Natomiast ratingi orientacyjne służą jedynie ocenie hipotetycznej zdolności do zaciągnięcia długu. Obowiązek obligatoryjności ratingu istnieje jedynie w przypadku, gdy dana JST zamierza zaciągnąć dług na rynku międzynarodowym. Natomiast ratingi lokalne mają charakter całkowicie dobrowolny.

Geneza wykorzystania ratingu na naszym rynku sięga roku 1995, kiedy to trzy agencje nadały ocenę pierwszej polskiej emisji euroobligacji (BB+ od Fitch, Baa3 od Moody’s oraz BBB od S&P). Było to możliwe dzięki zawarciu umów z Klubem Paryskim (1991) oraz z Klubem Londyńskim (1994). Obecnie w Polsce działają wszystkie trzy spośród agencji ratingowych zaliczanych do tzw. wielkiej trójki (Big Three). Najdłużej funkcjonuje spółka Fitch Polska SA. W 1996 r. została powołana do działania polska agencja ratingowa – CERA, czyli Środkowoeuropejskie Centrum Ratingu i Analiz SA. Po licznych przekształceniach organizacyjnych od 2002 r. funkcjonuje podmiot pod nazwą Fitch Polska SA. Od sierpnia 2013 roku ma w Polsce swój oddział Moody’s Investors Service Limited sp. z o.o., oddział w Polsce. Natomiast od marca 2015 roku swój oddział powołał Standard & Poor’s Credit Market Services Europe Limited sp. z o.o., oddział w Polsce.

 

Wady i zalety oceny ratingowej jednostek samorządu terytorialnego


A zatem jakie są wady i zalety posiadania ratingu kredytowego w przypadku jednostek samorządu terytorialnego? Zacznijmy od wad. I tu dobra wiadomość: jest ich znacznie mniej niż korzyści wynikających z przyznania oceny kredytowej.

Oczywiście ocena ratingowa to usługa, za którą trzeba zapłacić. Bo taki jest wiodący model biznesowy najważniejszych agencji ratingowych. Są wyjątki, gdzie to opłatę ponosi inwestor a nie emitent długu (agencja Egan-Jones). Koszty profesjonalnej oceny ratingowej są stosunkowo wysokie, a przez to osiągalne właściwie tylko dla największych samorządów bądź też dla tych, które chcą ulokować emisje swoich obligacji nie tylko na rynku krajowym.

Przyznanie oceny ratingowej to żmudny i czasochłonny proces. Analizie podlegają nie tylko czynniki ilościowe (dane budżetowe oraz inne finansowe), ale również, a może przede wszystkim, charakterystyki jakościowe, w tym sposób zarzadzania, stabilność polityczna, ład administracyjny i inne. Środowisko działania jednostek samorządu terytorialnego (JST) jest o wiele bardziej skomplikowane niż przedsiębiorstw komercyjnych. Ekonomiczna sprawność działania musi iść w parze ze spełnianiem, często wysokich, wymagań społecznej użyteczności i dostarczaniem usług socjalnych spełniających coraz to wyższe wymagania mieszkańców.

Jak wspomniałem, ocena ratingowa to opinia, nie gwarancja, że emitent nie zbankrutuje, czy też, jak w przypadku JST, zapłaci na czas i w całości zaciągnięty dług. Choć to stwierdzenie jest dość oczywiste, często zapominane i będące źródłem wielu nieporozumień w ocenie sposobu działania agencji ratingowych. Ponadto, choć zasadniczo zbieżna metodologia oceny używana przez agencje ratingowe, rozkłada różnie pewne akcenty oceny a przez to końcowa ocena może w skrajnych wypadkach dość znacznie się różnić. Immanentną cechą opinii jest jej subiektywność, co nie powinno być postrzegane jako cecha negatywna, a jedynie powodować potrzebę dokładnego zrozumienia metodologii wystawionego ratingu kredytowego przed jego użyciem.

Analiza kredytowa, podobnie jak każda analiza finansowa (np. wycena przedsiębiorstwa) wykorzystuje dane ex post, czyli już historyczne. Oczywiście podejmuje próbę predykcji, prognozy prawdopodobieństwa przyszłej wypłacalności. Jest ona oparta na danych przeszłych oraz określonych założeniach co do przyszłości, co w sumie ma dać obraz przewidywanego rozwoju sytuacji społeczno-ekonomicznej w obrębie jednostki samorządu terytorialnego.

Transparentna metodologia, będąca zbiorem określonych kryteriów oceny oraz procesu ich stosowania, a przez to jej schematyczność, jest jednocześnie wadą i zaletą. Można zarzucić, iż jednakowy zbiór czynników może nie w pełni odzwierciedlać specyfikę konkretnego samorządu. Może to mieć bardzo istotne znaczenie zwłaszcza dla tych podmiotów ze względu na ich socjalny charakter, sposób finansowania, znaczenie społeczne lub też strategiczne dla całego państwa. Trzeba tu uczciwie przyznać, iż czynnik ten jest mitygowany poprzez uwzględnianie w ocenie ratingowej pewnego marginesu dla kryteriów innych niż te zdefiniowane w metodologii. Są one brane pod uwagę w ocenie końcowej, na krańcu procesu ratingowego.

Przechodząc do zalet przyznawanych ocen ratingowych, należy przede wszystkim podkreślić ich funkcję jako efektywne oraz obiektywne narzędzie porównawcze, nie tylko dla uczestników rynku kapitałowego (pożyczkodawców), ale też samych mieszkańców JST. Finałowa ocena ratingowa skupia jak w soczewce wiele różnych czynników oceny, finansowych, społecznych, jakościowych oraz ilościowych. Żadna inna klasyfikacja czy istniejące rankingi nie uwzględniają tak szerokiego spektrum danych dotyczących jednego samorządu.

Rating to instrument informacyjny służący zwiększeniu zaufania i uwiarygodnieniu sytuacji finansowej jednostki samorządu terytorialnego. Funkcję tą gwarantuje status niezależności podmiotu sporządzającego analizę oraz niespotykana nigdzie indziej mnogość czynników branych pod uwagę w procesie oceny.

Proces oceny ratingowej kończy się przyznaniem oceny z wystandaryzowanej skali (patrz tabelka powyżej). Powoduje to, iż rating oraz jego interpretacja jest jasny i przejrzysty. Można wręcz mówić o dużej intuicyjności zrozumienia poziomu ratingu.

Wśród czynników ilościowych, największą grupą jest zestaw danych finansowych. Ocena standingu ekonomicznego samorządu jest zgoła odmienna od oceny kondycji finansowej przedsiębiorstw. Tylko niewielki odsetek podmiotów zajmujących się analizą finansową jest w stanie dobrze ocenić kondycję JST. Rating kredytowy jest zatem znakomitą oceną oraz prognozą sytuacji finansowej jednostek samorządu terytorialnego.

Rating to prawdopodobieństwo, które poprzez skalę można oszacować liczbowo i w ten sposób może być wprost narzędziem efektywnego zarządzania ryzykiem. Z punktu widzenia kredytobiorcy, rating jest też dobrze rozumianym narzędziem informowania o ryzyku potencjalnych kredytodawców czy inwestorów.

Poprawne i efektywne budowanie wizerunku oraz wiarygodności inwestycyjnej powinno opierać się na jak najbardziej obiektywnych ocenach oraz analizach. I to kryterium niewątpliwie spełnia rating kredytowy. Wizerunek i wiarygodność powinny być nieodzownym elementem długoterminowej strategii rozwoju JST.

Z powyżej przytoczonymi pozytywnymi funkcjami ratingu wiąże się ta bardziej ogólna, czyli mająca znaczenie informacyjne. Ocena ratingowa to informacja nie tylko o tym jak było oraz jak będzie, ale też jak jest, jakie działania podejmuje samorząd w celu lepszego zarządzania nie tylko finansami, ale też usługami dla mieszkańców, skuteczniejszego przyciągania inwestorów, lepszego zarządzania majątkiem, systemem podatkowym, strukturą zatrudnienia, ogólną efektywnością działania itd.

Oczywiście informowanie o sukcesach jest znacznie lepsze od przyznawania się do niedociągnięć czy wręcz porażek. Publicznie ogłaszany rating kredytowy stanowi zatem motywację dla samorządowców do podnoszenia jakości zarządzania powierzonej im części terytorium kraju.

Istniejący rating kredytowy zwiększa transparentność JST, podnosi wiarygodność, jest wystandaryzowaną oceną, dodaje prawdziwości oraz zaufania. Wszystko to jest znakomitym bodźcem dla potencjalnych inwestorów do zwiększenia zainteresowania daną jednostką samorządu terytorialnego. I nie chodzi tutaj tylko o „dawców kapitału” (kredyty, obligacje) ale również, a może przede wszystkim, o inwestorów tworzących nowe miejsca pracy, a przez to zwiększających bazę podatkową. W dzisiejszych czasach, samorządy, niemal jak przedsiębiorstwa, konkurują między sobą w walce o przyciągnięcie takich właśnie inwestorów. Rating stwarza szansę na uzyskanie przewagi konkurencyjnej w tej rywalizacji.

Rating kojarzony jest głównie z rynkiem obligacji komunalnych. To prawda, ale nie do końca. Ocena kredytowa może być wykorzystywana przez samorządy nieemitujące obligacji, a posiadające kredyty w bankach komercyjnych jako narzędzie do negocjacji marży zaciągniętego już kredytu. W ten sposób rating funkcjonuje jako instrument wpływający na polepszenie sytuacji negocjacyjnej jednostki samorządu terytorialnego z instytucją kredytową (bankiem), czyli jest szansą na pozyskanie tańszego kapitału.

Kończąc rozważania na temat zalet ratingu kredytowego, należy jeszcze wspomnieć o oczywistej znajomości oraz akceptowalności tego instrumentu przez rynki finansowe. Historia ratingu ma już ponad 100 lat. Ostatni kryzys finansowy pokazał (bez względu na oceny działalności agencji ratingowych) jak silne jest powiązanie ratingów ze światową gospodarką, zwłaszcza rynkami finansowymi.


Metodologia stosowana przy ocenie ratingowej jednostek samorządu terytorialnego stosowana przez Polski Instytut Credit Management (PICM)

Polski Instytut Credit Management podjął się oceny wiarygodności kredytowej jednostek samorządu terytorialnego w Polsce poprzez nadanie odpowiednich ratingów kredytowych według autorskiej metodologii oceny ryzyka kredytowego. Metodologia PICM szczegółowo opisuje proces oceny oraz wzięte pod uwagę parametry ją determinujące. Nadany rating jest wyrażony dużymi literami w zakresie od oceny najniższej, reprezentowanej literą D, do najwyższej, opisaną literami AAA.

Szczegóły metodologii PICM dla jednostek samorządu terytorialnego można znaleźć tutaj.

W metodologii PICM nacisk położony jest na badanie ryzyka specyficznego, niesystematycznego, charakterystycznego tylko i wyłącznie dla danej jednostki samorządu terytorialnego. W mniejszym stopniu wagę przywiązuje się do ryzyka systematycznego, spowodowanego czynnikami ogólnogospodarczymi (ustrój gospodarczy, polityka, czynniki koniunkturalne etc.).

 

Oceny ratingowe przyznane przez PICM dla jednostek samorządu terytorialnego w Polsce

Profesjonalna ocena ratingowa jest kosztowna i nierzadko niedostępna dla wielu polskich jednostek samorządu terytorialnego. Samorządy są coraz bardziej aktywnym elementem rynku kapitałowego, a ich przejrzystość oraz jakość zarządzania finansami stanowi coraz bardziej doceniany element ich funkcjonowania. Analizy kredytowe Polskiego Instytutu Credit Management wychodzą naprzeciw zapotrzebowaniu na rzetelną, jasną oraz aktualną analizę wiarygodności kredytowej samorządów w Polsce. To nie jednostronna charakterystyka poziomu zadłużenia czy wypracowanego produktu krajowego brutto, ale pełny obraz funkcjonowania samorządu i wpływ na jego profil kredytowy.

Bieżące ratingi (długoterminowe w walucie polskiej) wystawione przez PICM dla województw oraz miast wojewódzkich można znaleźć tutaj.